عنصرشخصیت (3) "ساخت و بافت"

درود همراهان گرامی
در این ارسال به بررسی انواع مختلف شخصیت از جنبه ای دیگر می پردازیم

انواع شخصیت از نظر ساخت و بافت:


*شخصیت های قالبی

شخصیت های قالبی، شخصیت هایی هستند که نسخه بدل یا کلیشه ی شخصیت های دیگری باشند. شخصیت قالبی از خود هیچ تشخیصی ندارد. ظاهرش آشنا است. صحبتش قابل پیش بینی است. نحوه ی عملش مشخص است زیرا بر طبق الگویی رفتار می کند که ما با آن قبلا آشنا شده ایم. مثلا کسی که تقلید هنر پیشه ی معروفی را می کند، شخصیتی قالبی را ارائه می دهد. از این نظر هر کس که با چنین شخصیت هایی در داستان رو به رو می شود از پیش می تواند حدس بزند که رفتارشان چگونه است و صحبتشان دور چه مقوله ای می گردد و در قالب چه جور آدمی فرو رفته اند. (عناصر داستان، جمال میرصادقی) شخصیت قالبی، نوع خاصی از شخصیت های سطحی است. مثلا کلانتر متین و جدی، گارآگاه زیرک و جسور با رفتار و عاداتی استثنایی، پرفسور دیوانه ای که دست به آزمایش های شیطانی بر روی انسان های زنده می زند، جاسوسه ی زیبا و بین المللی داستان های اسرار آمیز و مرموز، شخصیتی کمدی که عینکی یک چشمی به تن دارد و با لهجه ی غلیظ انگلیسی صحبت می کند، قهرمانی جسور و خوش قیافه، زن بابای ظالم، تبه کاری بدیخت با سبیل هایی براق و سیاه و.. نمونه هایی از شخصیت های قالبی هستند. (تاملی دیگر در باب داستان)



* شخصیت های قراردادی

شخصیت های قراردادی، افراد شناخته شده ای هستند که مرتبا در نمابشنامه ها و داستان ها ظاهر می شوند و خصوصیت سنتی و جا افتاده دارند. شخصیت های قراردادی، به شخصیت های قالبی خیلی نزدیک اند و گاه تشخیص این دو از هم دشوار است. در قصه های قدیمی، غول ها، دیوها، جن ها، پری ها، جادوگرها، آدم های خسیس و... شخصیت هایی قراردادی بودند. (عناصر داستان، جمال میرصادقی)



* تفاوت شخصیت های قالبی و شخصیت های قراردادی

شخصیت های قالبی و قراردادی بسیار به هم نزدیک هستند؛ از این رو تمیز آن ها از یک دیگر گاهی دشوار است. اصلی ترین تفاوت این دو نوع شخصیت در این است که در شخصیت های قالبی حدس رفتار و پیش بینی شخصیت ها در موقعیت های مختلف کار ساده ای است .
شخصیت های قراردادی با وجود خصوصیات سنتی و جا افتاده بر خلاف شخصیت های قالبی قابل پیش بینی نیستند.
شخصیت یک آدم خسیس، یک شخصیت قالبی نیست زیرا کسی نمی تواند با شنیدن اسم «آدم خسیس» شروع به پیش بینی کند. اگر کسی چنین ادعایی دارد همین الآن شخصیت «حاجی آقا»ی صادق هدایت را پیش بینی و توصیف کند؟(البته مشروط بر این که این کتاب را هنوز نخوانده باشد)!

از دیگر تفاوت های این دو نوع شخصیت میزان تکرار است. شخصیت های قالبی در داستان های مختلف تکرار یکدیگر هستند اما شخصیت های قراردادی علی رغم قراردادی بودنشان، در داستان های مختلف با یکدیگر تفاوت های بیشتری دارند


*شخصیت های تمثیلی

شخصیت های تمثیلی شخصیت هایی جانشین شونده هستند، به این معنا که شخصیت یا شخصیت هایی جانشین فکر و خلق و خو و خصلت و صفتی می شوند؛ مثل آقای دیو سیرت، خانم خوش طینت. این نوع شخصیت ها دو بعدی هستند، بعد فکری و خصلتی که مورد نظر گوینده است و بعدی که در آن مجسم می شوند. (عناصر داستان، جمال میرصادقی)



* شخصیت های نمادین

شخصیت هایی هستند که نویسنده را قادر می کند تا مفاهیم اخلاقی یا کیفیت های روحی و روشن فکرانه را در قالب عمل در آورد. شخصیت های نمادین، نماد (و سمبل) چیز دیگری هستند، در غیر این صورت اصلا نمادین نیستند. شخصیت نمادین کسی است که حاصل جمع اعمال و گفتارش، خواننده را به چیزی بیشتر از خودش راهنمایی کند؛ مثلا او را تجسمی از وحشی گری یا نیروی رهایی بخش یا مظهری از امید ببیند. (عناصر داستان، جمال میرصادقی)



* تفاوت شخصیت های تمثیلی و نمادین

درباره ی تمثیل که در بیشتر موارد آن را با نماد یکی در نظر می گیرند، باید گفت میان این دو تفاوت هایی وجود دارد.

نخست این که تمثیل بیشتر به معنای باطنی متن اشاره دارد تا نفس زیبایی تصاویر. دوم این که پشت تمثیل همیشه تفکری پنهان شده است، اما در نماد این چنین نیست. برای همین در کتاب های مقدس، داستان ها بیشتر به صورت تمثیلی ذکر شده اند تا در هر دوره ای قابل تأویل و تفسیر باشد و با گذشت زمان تازگی خود را از دست ندهد.



*شخصیت های همه جانبه

شخصیت های همه جانبه در داستان ها، توجه بیشتری را به خود جلب می کنند. این شخصیت ها با جزئیات بیشتر و مفصل تر تشریح و تصویر می شوند. خصلت های فردی آن ها نیز ممتازتر از شخصیت های دیگر رمان است. (عناصر داستان، جمال میرصادقی)




همراه بخش "آموزش" کارگاه داستان نویسی باشید
مبحث "عنصر شخصیت" همچنان ادامه دارد

موفق باشید